Kweekvlees, nepzalm en genbewerkt fruit: hoe zit het nou echt?
Er gaan steeds meer berichten rond over eten uit het lab. Zalm uit een ketel, bananen die niet meer bruin worden, eieren zonder kip. Ik krijg er veel vragen over, en ik werd er zelf ook onrustig van. Daarom heb ik alles uitgezocht.
Ik zeg het er meteen bij: ik ben er geen voorstander van. Ik hou van de natuur. Eten moet voor mij zo puur mogelijk zijn, zoals het groeit. Knutselen aan de natuur voelt voor mij niet goed. Maar ik geef je wel de feiten, zodat je zelf kunt kiezen. Per onderwerp lees je wat het is, of het al mag, waarom het zo geregeld is, wat jij niet weet, en waar ik mijn vraagtekens bij zet.
Wat me onderweg vooral opviel: er gaat heel veel geld in om, en op steeds minder plekken staat op het etiket wat erin zit. Wie daar eigenlijk aan verdient? Dat lees je verderop.
Waar ik wel voor sta? Eten zoals het uit de natuur komt. Zoals noten, zaden en gedroogd fruit van Pit & Pit, en sardientjes in extra vierge olijfolie van Olive Oil Club. Met code ayni5 krijg je korting bij Pit & Pit, en met code ayni10 bij Olive Oil Club.
In dit blog lees je:
Ligt vlees uit een ketel al in de winkel?Waarom staat er straks geen etiket op genbewerkt fruit?Hoe kan er melk bestaan zonder koe?Ligt er al geprint vlees in de winkel?Wie betaalt het onderzoek?Wat staat er nu al niet op het etiket?Zit het stiekem in je eten?Wat kun je zelf doen?
Eerst even uit elkaar halen
Het gaat om drie heel verschillende dingen, en die worden vaak door elkaar gehaald. Het verschil zit in waar het van gemaakt is.
1. Gemaakt van planten
Wat is het: erwt, soja, tarwe, schimmel of algen, zo bewerkt dat het op vlees of vis lijkt.
Zit er iets van een dier in: nee.
Voorbeeld: de vegaburger, de Beyond Burger, de "biefstuk" van Loetje.
Mag het: ja, het ligt al in de winkel. Meer in deel 6.
2. Gemaakt door een gist
Wat is het: een genetisch aangepaste gist maakt in een ketel bijna hetzelfde eiwit als in koemelk of in een ei.
Zit er iets van een dier in: nee, maar het eiwit is bijna hetzelfde als dat van een koe of kip.
Voorbeeld: ei-eiwit in Amerikaanse eiwitrepen.
Mag het: in Amerika wel, in Europa nog niet. Meer in deel 4.
3. Gekweekt uit cellen
Wat is het: een paar cellen van een dier, of van een cacaoboom, groeien in een ketel uit tot vlees, vis of cacao.
Zit er iets van een dier in: ja, de cellen komen van een dier, maar er leeft geen dier.
Voorbeeld: kweekkip in Singapore, kweekzalm in Amerika, de boerderij in Schipluiden.
Mag het: in Europa nog niet. Meer in deel 2 en deel 5.
En 3D-printen? Dat is geen vierde soort, maar een manier om iets vorm te geven, een soort taartspuit. Wat nu geprint in de winkel ligt, is altijd gemaakt van planten, net als een vegaburger. Er zit dus geen dier en geen dierlijke cel in.
En genbewerkt? Genbewerkte groente, fruit en dieren (deel 1 en deel 3) zijn ook iets anders. Dat is een gewone plant of een gewoon dier waarvan een stukje DNA is aangepast.
In één oogopslag: wat komt er wanneer?
- Nu: geprint plantaardig vlees en vegaburgers liggen al in de winkel. Vlees uit een ketel is buiten Europa toegelaten, onder andere in Singapore, Amerika en Australië.
- 2027: op zijn vroegst, verwacht ik, het eerste Europese advies over vlees uit een ketel. Daarna moeten de lidstaten nog stemmen.
- Juli 2028: een deel van de genbewerkte groente en fruit hoeft niet meer op het etiket.
- Augustus 2029: vegaproducten en vlees uit een ketel mogen geen woorden als kip, rund of biefstuk meer gebruiken.
1. Genbewerkte groente en fruit
Wat is het? Elke plant heeft DNA: een soort bouwtekening die bepaalt hoe hij groeit, smaakt en eruitziet. Met een techniek als CRISPR knippen wetenschappers in die bouwtekening en veranderen ze er een stukje van. De plant wordt dus van binnenuit aangepast. Een voorbeeld is een banaan van een Brits bedrijf. Bij die banaan is een stukje DNA uitgeschakeld, waardoor hij niet meer bruin wordt als je hem schilt of als hij een stootje krijgt.
Waarom willen ze dat? Omdat wij als klant alles perfect willen hebben. Een banaan met bruine plekjes blijft liggen in de supermarkt en wordt weggegooid. Supermarkten willen fruit dat lang mooi blijft en er allemaal hetzelfde uitziet. Daar wordt het DNA dus voor aangepast.
Wat ik me afvraag. Wat als wij wat minder streng zouden zijn? Een banaan met een paar bruine plekjes is gewoon rijp, en vaak juist zoeter. Als we meer bij de boer kopen, groente en fruit van het seizoen nemen en niet alles perfect hoeven te hebben, dan hoeft er ook minder aan de natuur gesleuteld te worden. Wat wij kopen, bepaalt uiteindelijk wat er gemaakt wordt.
Mag het al? Die banaan mag al in onder andere de Filipijnen, Japan en Brazilië. In Europa is in juni 2026 een nieuwe wet aangenomen, de NGT-wet (NGT staat voor nieuwe genomische technieken). Vanaf juli 2028 vallen genbewerkte planten met een kleine aanpassing niet meer onder de strenge regels voor genetisch gemanipuleerd voedsel (GMO).
Wat verandert er dan? Voor GMO gelden strenge regels: een uitgebreid veiligheidsonderzoek en een etiket in de winkel. Voor deze genbewerkte planten vervalt dat straks.
Waarom alleen een label op het zaad? Een boer koopt een zak zaad of plantjes om op zijn land te zetten. Op die zak staat straks dat het om een genbewerkte plant gaat. Zo weet de boer wat hij zaait, en kunnen biologische boeren het vermijden. Maar zodra de oogst van het land komt en naar de fabriek of de winkel gaat, verdwijnt het label. De Europese politiek redeneert: zo'n kleine aanpassing had ook met gewoon kweken kunnen ontstaan, dus het is "gewoon" voedsel. Een etiket zou mensen volgens hen onnodig ongerust maken.
Goed om te weten: genbewerkte gewassen die bestand zijn gemaakt tegen onkruidbestrijders, zoals glyfosaat, vallen hier niet onder. Die blijven onder de strenge GMO-regels, mét etiket.
Wat weet jij dan niet?
- Je ziet in de winkel niet of een tomaat, banaan of zak aardappelen van een genbewerkte plant komt.
- In bewerkte producten zie je het nog minder. Olie, meel of zetmeel van zo'n plant staat gewoon als "tarwemeel" of "zonnebloemolie" op de verpakking.
- Er komt een lijst op internet met alle genbewerkte planten. Die bestaat nog niet en wordt pas na 2028 gevuld. En er komen plantenrassen op te staan, geen producten of merken. In de supermarkt heb je er dus niets aan.
- Vlees, melk en eieren van dieren die genetisch aangepast voer kregen, hoeven nu al geen label te hebben.
- In de biologische landbouw is genbewerking verboden. Komt er per ongeluk een klein beetje in, bijvoorbeeld vanaf een veld ernaast, dan telt dat volgens de wet niet als overtreding van de biologische regels.
Hier zet ik een vraagteken bij. Bij gewone GMO wordt eerst uitgebreid onderzocht of het veilig is om te eten. Bij genbewerkte planten met een kleine aanpassing gebeurt dat straks niet meer. Er wordt alleen nog gekeken of de aanpassing klein genoeg is. Klein genoeg betekent: de plant had er in theorie ook zo uit kunnen zien door gewoon twee planten te kruisen.
Maar uit onderzoek weten we dat genbewerking soms per ongeluk ook op een andere plek in het DNA iets verandert. Wordt daar altijd goed naar gekeken? Er is ook nooit bij mensen onderzocht wat genbewerkte planten op de lange duur met je lichaam doen. Met de nieuwe wet is dat voor deze planten ook niet nodig. En is een etiket echt "onnodig ongerust maken", of gewoon eerlijk zijn? Daar krijg ik geen duidelijk antwoord op.
⚠️ Wist je dit?
Vanaf juli 2028 hoeft een deel van de genbewerkte groente en fruit niet meer op het etiket. Alleen op het zaad voor de boer staat nog een label.
👉 Kies biologisch, kweek zelf of koop lokaal bij de boer.
2. Vlees en vis uit een ketel
Wat is het? Er worden een paar cellen uit een dier gehaald. Die groeien verder in een grote ketel. Daarna wordt het verwerkt tot iets wat op vlees of vis moet lijken.
Wat bedoelen ze met die ketel? Stel je een grote ketel van roestvrij staal voor, zoals in een bierbrouwerij. Die heet een bioreactor. Hij is gevuld met een warme vloeistof, op lichaamstemperatuur, en wordt steeds rondgeroerd. Daarin zweven de cellen. Ze delen zich steeds opnieuw, tot het er miljarden zijn. Daarna wordt de massa eruit gehaald, een soort pasta, en in de vorm van een kipfilet, een visstukje of een burger gebracht.
En waarin groeien die cellen? Cellen groeien niet vanzelf. Ze hebben een kweekvloeistof nodig. Daarvoor gebruiken ze vaak kalfsserum: bloed van een ongeboren kalf. In laboratoria gebeurt dat nog steeds. Als een drachtige koe wordt geslacht, wordt dat bloed uit het hart van het kalf gehaald. Kalfsserum wordt al tientallen jaren gebruikt bij medisch onderzoek en bij het maken van medicijnen en sommige vaccins, zoals die tegen bof, mazelen en rodehond (BMR), tegen waterpokken en tegen het rotavirus. Ook de allereerste kweekburger, in 2013 gemaakt door onderzoekers uit Maastricht, is zo gegroeid.
Wat gebruiken ze nu? Bedrijven zeggen dat ze nu een vloeistof zonder kalfsserum gebruiken. Daarin zitten suikers, aminozuren, vitamines en mineralen, en eiwitten die de cellen laten delen. Die eiwitten worden vaak gemaakt door genetisch aangepaste bacteriën of gisten. Er is dus geen kalf meer voor nodig, maar wel een fabriek met aangepaste microben. De precieze samenstelling is vaak bedrijfsgeheim, dus als buitenstaander kunnen we niet nagaan wat erin zit. Ik zou daar graag meer openheid over zien.
Er is geen dier dat leeft, buiten loopt, gras eet of zwemt. Alleen een stalen ketel in een fabriek. Ik vind dit te bizar voor woorden. Het gaat volledig tegen de natuur in.
Voor mij voelt het als een soort klonen. Het is geen volwaardige vis of kip meer, maar een kopie van cellen die in een ketel groeit.
Mag het al?
- Singapore: sinds 2020 kip, later ook kwartel, eend en rund.
- Verenigde Staten: kip sinds 2023, en sinds mei 2025 gekweekte zalm in een restaurant in Portland.
- Australië: kwartel in restaurants, met het label "cell-cultured" (gekweekt uit cellen). Sinds oktober 2026 ook gekweekte eend. De ministers kunnen daar nog bezwaar tegen maken.
- Europa: nog niets. De eerste aanvraag, voor gekweekte eend, ligt sinds 2024 bij de Europese voedselautoriteit. Een advies komt op zijn vroegst in 2027. Daarna moeten de lidstaten nog stemmen. Voor gekweekte vis heb ik in Europa nog geen aanvraag gevonden.
- Verboden: in Italië, Hongarije en een aantal Amerikaanse staten.
Wat weet jij dan niet? Koop je het straks verpakt in de winkel, dan moet het op het etiket staan. Maar in een restaurant, kantine of broodjeszaak is alleen informatie over allergenen verplicht. Of vlees uit een ketel daar gemeld moet worden, is nog niet bekend.
Kan gekweekte kip uit Singapore dan stiekem in mijn kipfilet zitten? Volgens de regels niet. Zolang het in Europa niet is toegelaten, mag het hier niet verkocht worden, uit welk land het ook komt. Of dat overal goed wordt gecontroleerd, weet je natuurlijk niet.
Wat ik me afvraag. Vlees uit een ketel bestaat pas een paar jaar. Er is dus nog niemand die het tien of twintig jaar lang heeft gegeten. Daarom weet ook niemand wat het op de lange duur met je lichaam doet.
Is het beter voor het klimaat? Dat wordt vaak gezegd. Onderzoekers van de Universiteit van Californië rekenden het na. Hun conclusie: het kan 4 tot 25 keer meer CO₂-uitstoot geven dan rundvlees. Dat komt door de kweekvloeistof. Die moet heel zuiver zijn, net als bij medicijnen, en dat kost veel energie. Lukt het om een minder zuivere vloeistof te gebruiken, dan valt de uitstoot veel lager uit. Grote fabrieken bestaan nog niet, dus het blijven berekeningen. Wie dit onderzoek betaalde, lees je hier.
Komt kweekvlees straks van de boerderij? In Schipluiden, in Zuid-Holland, staat sinds juni 2026 wat de "eerste kweekvleesboerderij ter wereld" wordt genoemd. Melkveehouder Corné van Leeuwen heeft 60 koeien en is de vijfde generatie op zijn bedrijf. Hij werkt samen met het bedrijf RespectFarms. Naast de stal staat een kleine ruimte met een ketel. Met een prikje worden cellen uit de bil van zijn eigen koeien gehaald, en die groeien in de ketel uit tot spier en vet. Nu gaat het om 20 liter, het doel is 200 liter. Zo'n ketel van 200 liter maakt volgens mijn schatting in een jaar hooguit zoveel vlees als een kwart tot een halve koe. Uiteindelijk willen ze een fabriek die 100 ton vlees per jaar maakt. Dat is ongeveer het vlees van 350 koeien.
- Wie betaalt het? De proef duurt vier jaar en krijgt geld van de provincie Zuid-Holland en de Europese Unie. Rabobank steunt het bedrijf. Ook het ministerie van Landbouw, Wageningen en Mosa Meat doen mee.
- Waarom? De boer noemt minder stikstof en minder water. Het idee is dat boeren er een extra inkomen mee krijgen.
- Wat vinden andere boeren? Volgens Corné zien veel veehouders het nog als een bedreiging.
- Mag je het eten? Nee. Kweekvlees is in Europa nog niet toegelaten, dus het mag niet verkocht worden. Wanneer dat wel kan, is niet bekend.
- Wat ik niet kon vinden: waar de kweekvloeistof precies van gemaakt wordt.
Zelf kijken? Bekijk de video van Nieuwsuur over de opening (5 juni 2026), of dit korte filmpje op YouTube.
Wat ik ervan vind: ik snap dit niet. Als boer werk je met de natuur, met je dieren en je land. Een ketel met cellen naast de stal staat daar ver vanaf. Ook als het op een boerderij staat, blijft het vlees uit een ketel.
Hoe moet het straks heten? Nu zie je in de winkel bijvoorbeeld "vega kipstukjes" of "vegan biefstuk". Er zit geen kip of rund in, maar door de naam denk je van wel. Vanaf augustus 2029 mag dat niet meer. Een product zonder echt vlees mag dan geen woorden als kip, rund, varken, biefstuk of spek gebruiken. Dat geldt ook voor vlees uit een ketel: dat mag dus ook niet "kip" heten. "Burger" en "worst" mogen wel blijven. De reden is dat je aan de naam moet kunnen zien of het echt vlees is.
Wat mij hierbij opviel
Je zou denken: fijn, duidelijkheid. Toch bleef ik even hangen bij een paar dingen.
Wie zit erachter?
JBS is het grootste vleesbedrijf ter wereld. Het is eigenaar van Vivera en De Vegetarische Slager. In 2021 kocht het ook een bedrijf dat vlees in een ketel kweekt. Ook de grote Amerikaanse vleesbedrijven Tyson en Cargill hebben geld gestoken in kweekvlees.
Echt vlees, vegavlees en kweekvlees zitten dus soms in dezelfde handen.
Ons belastinggeld
Ook de overheid doet mee. In 2022 gaf Nederland zestig miljoen euro uit het Nationaal Groeifonds aan kweekvlees en precisiefermentatie.
Dat is belastinggeld, dus ons geld. Het gaat naar onderzoek aan universiteiten en naar bedrijven die willen groeien.
Dat geld loopt nog door tot 2032.
Over de projecten van dit fonds stemt de Tweede Kamer niet. Een commissie geeft advies, en het kabinet beslist.
Wie betaalt het onderzoek?
Let bij elk onderzoek op wie het betaalt. Dat zegt niet alles, maar het is goed om te weten, want veel mensen weten niet hoe vaak dat bedrijven zijn. Drie voorbeelden uit dit blog:
💰 Het onderzoek naar de CO₂ van kweekvlees
Wie betaalde: de Amerikaanse overheid, uit een programma om de kweekvleesindustrie op te bouwen, en een instituut van de universiteit dat chocoladebedrijf Mars mee oprichtte, met 40 miljoen dollar.
De uitkomst: kweekvlees kan 4 tot 25 keer meer CO₂ geven dan rundvlees.
Wie had kritiek: het Good Food Institute, de grootste lobbyclub voor kweekvlees, samen met een bedrijf dat kweekvloeistof verkoopt en geld stak in Mosa Meat. Het Good Food Institute krijgt 95 procent van zijn geld uit giften.
En andersom: het Good Food Institute liet zelf een berekening maken die gunstig uitviel voor kweekvlees, met gegevens van de kweekvleesbedrijven.
💰 Het onderzoek naar groeistoffen voor kweekvlees
Wie betaalde: de overheid van Singapore, uit een programma om nieuwe eiwitten op te bouwen. Singapore was het eerste land dat kweekvlees toeliet.
💰 Het onderzoek naar ijzer en zink in vleesvervangers
Wie betaalde: Unilever. Drie van de zes onderzoekers werkten bij Unilever, en de geteste vleesvervanger kwam ook van Unilever. In die tijd wilde Unilever 1 miljard euro per jaar verdienen met plantaardige producten.
Waar het weinig over gaat
En terwijl iedereen praat over de vraag of iets nog "kip" mag heten, gaat het veel minder over:
- wat er precies in de kweekvloeistof zit (bedrijfsgeheim)
- waarom langdurig onderzoek bij mensen niet verplicht is
- waarom genbewerkte planten straks alleen een label op het zaad krijgen
Vragen die ik mezelf stel
Ik weet niet of daar iets achter zit. Wel stel ik mezelf een paar vragen:
- Waarom gaat de discussie vooral over de naam, en bijna niet over wat er in de kweekvloeistof zit?
- Welke naam krijgt vlees uit een ketel straks wel, en wie bedenkt die?
- Als het geen vlees mag heten, gelden dan ook de regels voor vlees niet, zoals het land van herkomst op het etiket?
- Als dezelfde bedrijven echt vlees, vegavlees en kweekvlees maken, wie verdient er dan aan, wat je ook kiest?
- Er ging 60 miljoen euro belastinggeld naar kweekvlees. Als een bedrijf daarmee een octrooi krijgt, van wie is die uitvinding dan?
- Over dat geld heeft de Tweede Kamer niet gestemd. Is ons ooit gevraagd of we dit willen betalen?
- Als genbewerkte groente straks geen etiket krijgt, hoe kun je dan nog zelf kiezen?
- Als voor- en tegenstanders allebei hun eigen onderzoek betalen, wie zoekt dan onafhankelijk uit wat waar is?
Ik heb er nog geen antwoord op. Maar ik kijk er nu wel anders naar dan toen ik aan dit blog begon.
3. Genbewerkte dieren
Wat is het? Niet alleen planten, ook dieren kunnen genbewerkt worden. In het DNA, de bouwtekening van het dier, wordt een stukje aangepast. Een voorbeeld uit Amerika is een varken waarbij een stukje DNA is veranderd, zodat het een veelvoorkomende varkensziekte niet meer krijgt.
Mag het al? De Amerikaanse voedselautoriteit FDA keurde dit varken in april 2025 goed. Brazilië, Colombia en de Dominicaanse Republiek behandelen het al als een gewoon varken. In 2026 keurde ook Canada het goed. Het bedrijf wacht met verkopen tot ook andere landen akkoord zijn.
En in Europa? De nieuwe Europese wet uit 2026 maakt de regels alleen soepeler voor genbewerkte planten. Voor genbewerkte dieren verandert er niets. Die vallen nog steeds onder de strenge regels voor genetisch gemanipuleerd voedsel.
Wat betekent dat? Een bedrijf dat genbewerkt vlees in Europa wil verkopen, moet eerst een uitgebreide veiligheidsbeoordeling doorlopen. Wordt het toegelaten, dan moet er een GMO-etiket op. Tot nu toe is er in Europa geen enkel genbewerkt dier toegelaten. Genbewerkt varkensvlees uit Amerika mag hier dus niet verkocht worden.
Wat ik me afvraag. Hoe lang blijft dat zo? De regels voor planten zijn nu versoepeld. Ik verwacht dat er ook druk komt om dat voor dieren te doen. En als dieren ziek worden doordat ze met heel veel dicht op elkaar leven, is het dan de oplossing om hun DNA aan te passen? Of zouden we beter kunnen kijken naar hoe dieren leven?
Nog even volhouden?
Hierna lees je over melk zonder koe, cacao zonder boom, het 3D-geprinte vlees en wat er stiekem in je eten zit. Wil je liever later verder lezen? Bewaar dit blog, dan kun je er altijd naar terug.
4. Melk en eieren zonder koe of kip
Wat is het? Een gist wordt genetisch zo aangepast dat hij het eiwit maakt dat normaal in koemelk of in een ei zit.
Mag het al?
- In Amerika testte Starbucks in 2021 in twee filialen melk met dit eiwit.
- Ei-eiwit van zo'n gist zit daar sinds juni 2026 als ingrediënt in sommige producten in de supermarkt, zoals gebak, eiwitrepen en pasta. Gekweekte eieren in een eierdoos bestaan niet.
- In Europa mag het nog niet.
In Amerika hebben grote bekende bedrijven het al geprobeerd. Mars testte er een chocoladereep mee, Unilever een ijsje en Nestlé chocolademelk. Dat waren vooral proefproducten.
Hoe werkt dat precies? De aangepaste gist werkt als een kleine fabriek. Hij zit in een ketel met suiker en voedingsstoffen, en maakt daar het melk- of ei-eiwit. Daarna wordt het eiwit eruit gefilterd en schoongemaakt. De gist zelf wordt weggegooid. Wat overblijft is alleen het eiwit, zonder de gist.
Hoe kan een gist een eiwit van een koe maken, en is het echt hetzelfde? Dat lees je in mijn blog Wat er in je eten zit zonder dat je het weet.
Waarom staat er dan geen GMO op? De Europese regels kijken naar wat er in het eindproduct zit. Een etiket "genetisch gemodificeerd" is alleen verplicht als het product zelf van een genetisch aangepast organisme is gemaakt, of dat er nog in zit. Hier is de gist alleen als hulpmiddel gebruikt en zit hij er niet meer in. Daarom hoeft er geen GMO op. Dat geldt nu al voor bijvoorbeeld sommige vitaminen en enzymen.
Wat ik vreemd vind. Er komt geen koe aan te pas, en toch zie je geen GMO-etiket, terwijl er een aangepaste gist voor nodig was. Waarom telt alleen het eindproduct, en niet hoe het gemaakt is? Welke naam er op de verpakking komt, beslist Europa pas als het product wordt toegelaten. Het woord "melk" mag in Europa alleen gebruikt worden voor melk van een dier. Let op: het blijft wel melk- of ei-eiwit. Heb je een allergie, dan moet je er net zo goed voor oppassen.
⚠️ Geen koe, wel "melkeiwit"
Het eiwit wordt gemaakt door een genetisch aangepaste gist. Toch hoeft er geen GMO op de verpakking te staan.
5. Cacao zonder boom
Wat is het? Cacaocellen groeien in een ketel, zonder boom, grond of zon.
Mag het al? In april 2026 werd de eerste reep van gekweekte cacao gepresenteerd. In Europa ligt er nog geen aanvraag. Wat al wel in de winkel ligt, is "chocolade" zonder cacao, gemaakt van zonnebloempitten. Plantaardig, maar sterk bewerkt.
Waarom wordt erin geïnvesteerd? Cacao is de laatste jaren veel duurder geworden, door slecht weer en een virusziekte in de cacaobomen in West-Afrika. Dat staat in een rapport van de ICCO, de internationale cacao-organisatie van de landen die cacao verbouwen en kopen. Bedrijven betalen niet mee aan de ICCO, maar er zit wel een adviesraad met mensen uit de cacao- en chocoladesector in.
Grote chocoladebedrijven zoeken daarom een alternatief:
- Mondelēz, de eigenaar van onder andere Milka en Côte d'Or, werkt samen met een bedrijf dat cacao uit cellen kweekt.
- Lindt steunt ook zo'n bedrijf.
- Cargill test chocolade van gekweekte cacaocellen, samen met een Israëlisch bedrijf. Barry Callebaut doet onderzoek met een Zwitserse hogeschool.
- De Europese Unie betaalt zelf mee aan het onderzoek.
Wat ik me afvraag. Is die hoge prijs echt de enige reden? En hoeveel invloed heeft die adviesraad uit de chocoladesector op wat er over de cacaomarkt wordt geschreven? Wie cacao in een fabriek kan maken, is niet meer afhankelijk van boeren, van het weer of van een oogst. Die heeft alles zelf in de hand. En laten we niet vergeten: dit zijn grote multinationals, met heel veel geld en veel invloed. Zij bepalen voor een groot deel wat er in onze winkels ligt, en welk verhaal daarover de wereld in wordt gestuurd. Ik kijk er met een kritische blik naar.
6. 3D-geprint vlees en vegaburgers
Wat is het? Plantaardig "vlees" of "vis" gemaakt van soja, tarwe-eiwit, erwt of schimmel. Een printer brengt het in de vorm van een steak of visfilet. Laag voor laag legt de printer een "spier"-massa en een "vet"-massa neer. Zo krijgt het de draadjes en het marmer van een echte biefstuk. Er zit geen dierlijke cel in. Het is dus iets anders dan vlees uit een ketel.
Hoe lang bestaat het al? De vegaburger is niet nieuw. De eerste "VegeBurger" kwam in 1982 in Engeland op de markt, als droge mix in een zakje. De meeste vegaburgers in de winkel zijn ook niet geprint. Een machine verhit het eiwit onder druk, zodat er draadjes ontstaan, en daarna wordt het in de vorm van een burger geperst. Printen is veel nieuwer: sinds 2021 serveren restaurants in onder andere Israël en Londen geprint "vlees" van Redefine Meat: eerst burgers en kebab, later ook steak. Sinds 2023 ligt er in Oostenrijk een geprinte "zalmfilet" in de supermarkt.
Mag het al? Ja. De geprinte vegabiefstuk van Redefine Meat lag bij Jumbo, en online bij Albert Heijn en Crisp. Op de verpakking hoeft niet te staan dat iets geprint is. Welke producten precies geprint worden, maakt het bedrijf niet duidelijk. Je moet dus ook hier maar geloven wat het bedrijf zegt.
Wat zit er in de "biefstuk" van Loetje? In 2022 kwam restaurantketen Loetje met de "Biefstuk Bali 0.0". Eerst in een paar restaurants, vanaf december 2022 in alle vestigingen. Hij wordt gemaakt door Redefine Meat. Dat is een bedrijf uit Israël. Voor Europa maakt het zijn producten in een oude vleesfabriek in Best, in Brabant. Er zitten onder andere water, eiwit uit tarwe, soja en aardappel, meel, koolzaadolie, maïszetmeel en gerstemout in.
Wat ik ervan vind: er werd veel ophef over gemaakt, "biefstuk uit de printer". Maar eigenlijk is het iets wat we al heel lang kennen: een vegaburger. Dezelfde soort ingrediënten, alleen in de vorm van een biefstuk. De printer is nieuw, wat erin zit niet. Het heet biefstuk, maar het is een sterk bewerkt product uit de fabriek. Eet je vega? Kies dan liever peulvruchten, eieren, noten en groente zoals ze zijn.
Wat weet jij dan niet? Er zit geen dier in, maar ook weinig natuur. Het zijn sterk bewerkte producten met lange ingrediëntenlijsten. Dat geldt voor de meeste vegaburgers ook.
Hoe gezond is zo'n vegaburger eigenlijk? Is geprint gevaarlijker dan geperst, wat zit er in een Beyond Burger, en hoe duurzaam is soja? Dat zocht ik uit in mijn blog Hoe gezond is een vegaburger eigenlijk?
Waarom zie je steeds meer vega in de winkel? Dat is geen toeval. Overheden en supermarkten willen dat we minder dierlijk en meer plantaardig eiwit eten, vooral vanwege het klimaat. Dit heet de "eiwittransitie". Albert Heijn wil bijvoorbeeld dat 60 procent van de eiwitten die het verkoopt in 2030 plantaardig is. In 2024 was dat 44 procent. Ook insecten worden steeds vaker genoemd als eiwitbron voor de toekomst.
Wat ik me afvraag: wordt daarbij genoeg gekeken naar wat goed is voor ons lichaam? Een stuk vlees van een dier dat buiten heeft gelopen, is één ingrediënt. Het zit vol voedingsstoffen die je lichaam makkelijk opneemt: compleet eiwit, ijzer, zink, vitamine B12, en in orgaanvlees ook vitamine A. Een vleesvervanger moet dat met een lange lijst bewerkte ingrediënten zien na te maken.
Ik zeg niet dat iedereen vlees moet eten. Wel dat het goed is om zelf na te denken: waarom wordt dit zo gepromoot, en wie verdient eraan? Kies je voor vlees, kies dan voor goed vlees: van een dier dat buiten heeft geleefd, bij een slager die je vertrouwt.
Wat ik me afvraag: als het echt om duurzaamheid gaat, waarom horen we dan zo weinig over lokaal kopen? Eten van een boer bij jou in de buurt, van het seizoen, waarvan je weet hoe het gemaakt is. Dan komt je eten niet van duizenden kilometers ver, steun je de boer in plaats van een multinational, en blijf je dicht bij de natuur.
7. Wat er nu al niet op het etiket hoeft
- Worst en vleeswaren: het land van herkomst hoeft er niet op. Bij vers vlees wel. Waarom? Volgens een onderzoek dat de Europese Commissie zelf liet doen, zou het te duur worden, omdat vlees uit veel landen in de fabriek wordt gemengd. Mensen wilden de herkomst wel weten, maar er niet meer voor betalen. Het Europees Parlement stemde in 2015 voor verplichte herkomst bij bewerkt vlees. Toch bleef het vrijwillig.
Wat ik ervan vind: zo wordt het een soort mystery meat. Je weet gewoon niet waar het vandaan komt. Daarom kies ik altijd voor lokaal, zodat ik weet wat erin zit. - Toegevoegd water: tot 5 procent hoeft niet in de naam van vlees of vis te staan.
- Vis: bij verse vis staat erop of hij in het wild gevangen is of uit een viskwekerij komt, en waar hij vandaan komt. Bij vissticks, gepaneerde vis en vis in blik hoeft dat niet. Waarom? De regels gelden alleen voor onbewerkte vis. Een duidelijke reden heb ik niet kunnen vinden. Negen Europese landen, waaronder Frankrijk en Oostenrijk, willen dat de herkomst op zoveel mogelijk producten verplicht wordt. Dan zou je het ook bij vissticks kunnen zien.
- Bakker, slager en restaurant: geen ingrediëntenlijst verplicht, alleen informatie over allergenen. Waarom? Volgens de regels zou het voor kleine zaken te veel werk zijn. Bij een controle in 2023 deed ruim de helft van de gecontroleerde zaken het met de allergenen niet eens goed.
- Alcohol: op bier en sterke drank is geen ingrediëntenlijst verplicht. Bij wijn mogen de ingrediënten sinds december 2023 achter een QR-code staan, in plaats van op het etiket. Waarom? Alcohol had altijd een uitzondering, en die is grotendeels blijven bestaan.
⚠️ Wist je dit?
Bij worst en vleeswaren hoeft het land van herkomst niet op het etiket. En bij de bakker, slager of in een restaurant hoeft er geen ingrediëntenlijst te zijn.
👉 Vraag gewoon wat erin zit, en koop bij een slager of bakker die je vertrouwt.
Zit het stiekem in je eten?
Over eten uit het lab gaan veel berichten rond. Ik heb uitgezocht wat er echt in ons eten zit, waar het in zit, en of het op het etiket moet staan.
- Ei uit het lab
Wat ik vond: in Amerika zit sinds juni 2026 ei-eiwit, gemaakt door een genetisch aangepaste gist, in sommige producten bij Walmart en Target. Een heel ei uit het lab in een eierdoos heb ik niet gevonden.
Staat het op het etiket? In Amerika wel. In Europa mag het nog niet verkocht worden.
Goed om te weten: er zijn echte voedselschandalen geweest, zoals melk met melamine in China in 2008. En als ei-eiwit zonder kip al bestaat, is een nep-ei niet zo ver weg meer. - Nepzalm en gekweekte zalm
Wat ik vond: plantaardige "zalm" uit de printer ligt sinds 2023 in Oostenrijk in de supermarkt en is online te bestellen. Er zitten erwteneiwit, algen en schimmeleiwit in. Gekweekte zalm groeit uit cellen van een vis in een ketel en is nooit een vis geweest die heeft gezwommen. Die ligt alleen in een paar Amerikaanse restaurants.
Mag het hier? In Europa mag gekweekte zalm niet verkocht worden, en er is nog geen aanvraag voor ingediend. In 2027 ligt hij hier dus nog niet in de winkel. - Insecten
Wat ik vond: twee E-nummers worden al heel lang van insecten gemaakt. E120 (karmijn) is een rode kleurstof van schildluizen, in snoep, roze yoghurt en drankjes. E904 (schellak) is een glansmiddel op snoepjes en fruit.
Staat het op het etiket? Ja, maar vaak alleen als E-nummer, en daardoor herken je het bijna niet. Insecten zelf, zoals "poeder van huiskrekel", moeten met naam op het etiket staan, met een waarschuwing voor mensen met een allergie voor garnalen of huisstofmijt.
Tip: let op E120 en E904. - Laagjes op fruit
Wat ik vond: fruit wordt soms behandeld, bijvoorbeeld met een waslaagje op citrusfruit. Er zijn ook nieuwe laagjes, zoals dat van het Amerikaanse bedrijf Apeel. Dat is een dun laagje van plantenvetten (E471) dat avocado's en ander fruit langer goed houdt. Apeel begon in 2012 met geld van de Gates Foundation, de stichting van Bill Gates. In Europa is het laagje sinds 2019 toegestaan.
Staat het op het etiket? In Nederland niet. Europa verplicht het niet bij los fruit, en ook niet bij verpakt vers fruit. In Duitsland moet het wel: daar staat sinds 2021 bij al het fruit, ook bij los fruit, het woord "gewachst". - Pitloze watermeloen
Wat ik vond: de methode bestaat sinds 1951, maar pas rond 1990 werd hij echt populair. Hij ontstaat door kruisen, er is niet in zijn DNA geknipt. Een gewone meloen wordt gekruist met een meloen die dubbele bouwstenen in zijn cellen heeft. Daarom kun je er zelf geen zaad van winnen. - Een koekje van plastic
Wat ik vond: Amerikaanse onderzoekers maakten in 2024 een koekje van plastic flessen en maïsresten. In 2026 presenteerden ze het, en pas toen kwam het in het nieuws. Het plastic wordt eerst afgebroken. Daarna maakt een genetisch aangepaste gist er smaak- en kleurstoffen van. Het proces heeft 33 stappen, en het is nergens toegelaten.
Waarom voor astronauten? Het onderzoek wordt betaald door een wedstrijd van NASA. Op een lange reis, bijvoorbeeld naar Mars, kun je niet genoeg eten meenemen. Plastic afval heb je wel. Het idee: maak van dat afval nieuw eten. Eten astronauten het al? Nee, het is nog een proef.
Waarom niet in de winkel? Het is nergens toegelaten als voedsel. Het proces is ingewikkeld en duur. En proeven mag nog niet: de onderzoekers wachten op toestemming.
Wat we nog niet weten: of het veilig is om te eten, en wat er van het plastic achterblijft. Er is geen onderzoek bij mensen, en niemand heeft het nog gegeten.
Wat ik ervan vind: het koekje is echt van plastic gemaakt, en dat vind ik schrikbarend. Het laat zien hoe ver eten van de natuur af kan raken.
Wat we nog niet weten
Op papier is alles wat is toegelaten "veilig". Toch blijven er vragen:
- De lange termijn. Niemand heeft dit jarenlang gegeten. Dat onderzoek bestaat nog niet.
- Wie doet het onderzoek? In Europa beoordeelt de voedselautoriteit EFSA elk nieuw voedingsmiddel voordat het verkocht mag worden. Dat gebeurt vooral op basis van gegevens die het bedrijf zelf aanlevert. Het bedrijf betaalt dat onderzoek zelf, en mag vragen om een deel van de gegevens geheim te houden. EFSA kan extra onderzoek vragen, maar langdurig onderzoek bij mensen is niet verplicht. Er is weinig onafhankelijk onderzoek, omdat het geld vooral van bedrijven en investeerders komt. Net als bij de natuurlijke middelen uit mijn blog over kankercellen bepaalt geld mee wat er wel en niet onderzocht wordt.
- Wie verdient eraan? Op genbewerkte planten mag een bedrijf octrooi aanvragen, en dat blijft met de nieuwe wet zo. Bedrijven moeten hun octrooien wel melden in een openbare lijst, maar niemand controleert of die opgave klopt. Een paar grote bedrijven krijgen zo nog meer grip op wat er op ons bord komt.
Ik zeg niet dat het allemaal gevaarlijk is. Ik zeg wel: er is nog veel dat we niet weten. En zolang dat zo is, kies ik voor eten dat al eeuwenlang bewezen heeft dat het goed is: puur, uit de natuur.
En de zaden?
Er gaan ook veel berichten rond over fruit zonder pitten en zaad dat je niet meer zelf kunt kweken. Daar zit zeker iets in. Een paar grote bedrijven, zoals Bayer (de eigenaar van Monsanto), hebben samen een groot deel van de zaadmarkt in handen. Van veel moderne zaden kun je zelf geen gelijke plant meer kweken. Daar vertel ik in een volgende blog meer over.
Wat mij vooral opvalt
Bijna alles wat nieuw is, kwam eerst in een restaurant terecht. Gekweekte kip in Singapore, gekweekte zalm in Amerika, de geprinte vegabiefstuk bij Loetje. En juist in een restaurant hoef je het minst te vertellen: alleen de allergenen zijn verplicht, geen ingrediënten en geen herkomst.
Of dat met opzet zo gaat, weet ik niet. Maar je mag er best even bij stilstaan. Ga je uit eten, ook in een mooi restaurant waar je denkt dat alles goed zit? Vraag dan gewoon wat er op je bord ligt en waar het vandaan komt. Een goede kok vertelt je dat graag.
Checklist: waar let ik op?
- Staat er "precisiefermentatie", "diervrij" of "animal-free" op? Dan is het eiwit door een gist gemaakt.
- Staat er "gekweekt" of "uit cellen" op? Dan komt het vlees uit een ketel. In Europa is dat nog niet toegelaten.
- Staat het groene EU-biologische blaadje erop? Dan is genbewerking niet toegestaan.
- Hoe lang is de ingrediëntenlijst? Hoe korter, hoe beter.
- Eet je buiten de deur? Vraag wat voor vlees het is en waar het vandaan komt. Alleen de allergenen zijn daar verplicht, de rest moet je zelf vragen.
Wat kun je zelf doen?
- Kies whole foods. Groente, fruit, vlees, vis, eieren en peulvruchten zoals ze uit de natuur komen. Noten en zaden vind je bij Pit & Pit.
- Kies biologisch. Genbewerking is daar verboden, ook na 2028. Biologisch is straks de beste manier om genbewerkte gewassen te vermijden. Een volledige garantie kan niemand geven: stuifmeel waait van het ene veld naar het andere, en een kleine genbewerking is in het lab vaak niet aan te tonen. Daarom kan ook een biologische boer niet 100 procent uitsluiten dat er iets van een buurveld tussen zit.
- Kweek zelf of koop lokaal, dicht bij de bron. Uit je eigen moestuin, of bij een boer, slager of bakker in de buurt die je vertrouwt. Dan weet je precies waar je eten vandaan komt.
Ik blijf dit volgen en houd je op de hoogte.
Bronnen
- Kamerbrief over de NGT-verordening, augustus 2026
- Europese Commissie: nieuwe genomische technieken
- Tropic: banaan goedgekeurd in Japan en Brazilië
- Food Safety News: FDA keurt gekweekte zalm goed
- Food Manufacture: kweekvlees goedgekeurd in Australië
- FoodNavigator: aanvraag Mosa Meat bij de EU
- FoodNavigator: ei-eiwit uit gist bij Walmart en Target (2026)
- Steakholder Foods: plantaardige vis naar hun recept in Israëlische winkels (2025)
- EU: toelating en etiket van huiskrekelpoeder (2023)
- FoodNavigator: eerste reep van gekweekte cacao
- Osborne Clarke: regels voor vleesnamen
- Science: nepnieuws verspreidt zich sneller dan echt nieuws (2018)
- University of Edinburgh: genbewerkt varken goedgekeurd in Amerika
- foodwatch: kritiek op het Europese plan voor eenvoudiger regels
- Food Safety Magazine: nieuwe regels voor wijnetiketten
- Loetje: plantaardige biefstuk Bali 0.0 in alle restaurants
- DutchNews: Redefine Meat begint fabriek in oude vleesfabriek in Best (2021)
- Wicked Leeks: het verhaal van de eerste VegeBurger (1982)
- FoodNavigator: geprinte zalmfilet in de supermarkt (2023)
- Nieuwe Oogst: melkveehouder in Schipluiden gaat kweekvlees maken
- RespectFarms
- IFT-review: voedselveiligheid bij 3D-printen van voedsel (2024)
- Journal of Food Protection: salmonella en listeria in printercapsules schoonmaken
- Quadram Institute: ijzer en zink in vleesvervangers (2025)
- NOS Nieuwsuur: eerste kweekvleesboerderij geopend in Schipluiden (video)
- Vleesmagazine: visiefilm over de rol van de boer bij kweekvlees
- CDC: ingrediënten van vaccins, waaronder kalfsserum (archief 2021)
- EMA: richtlijn over runderserum bij het maken van medicijnen
- Food Business News: De Vegetarische Slager naar JBS-dochter Vivera
- Food Dive: JBS koopt kweekvleesbedrijf BioTech Foods (2021)
- Food Dive: Tyson en Cargill investeren in Upside Foods (2022)
- TU Delft: 60 miljoen uit het Nationaal Groeifonds voor cellulaire agricultuur
- RVO: subsidiebesluit proeffabriek celkweek (betaling tot 2032)
- Rijksoverheid: hoe het Nationaal Groeifonds beslist
- EU-verordening nieuwe voedingsmiddelen (2015/2283): aanvraag, geheimhouding en bescherming van gegevens
- NGT-verordening (EU) 2026/1388 over genbewerkte planten (juni 2026)
- Nobelprijs 2020: uitleg over de genschaar CRISPR
- Wageningen University: onbedoelde veranderingen in het DNA bij genbewerkte planten (2022)
- Good Food Institute: zo wordt kweekvlees gemaakt (bioreactor)
- Maastricht University: Mark Post en de eerste kweekburger (2013)
- Frontiers in Toxicology (2026): hoe kalfsserum wordt gewonnen
- Keller and Heckman: Singapore publiceert de lijst toegelaten nieuwe voedingsmiddelen (2026)
- Green Queen: Singapore keurt gekweekte kwartel goed (2024)
- FDA: overzicht toegelaten voedsel uit gekweekte dierlijke cellen
- FSANZ: goedkeuring gekweekte kwartel Australië (2025)
- Fortune: Italië verbiedt kweekvlees (2023)
- Telex: Hongarije verbiedt kweekvlees (2025)
- WUSF: rechter laat verbod in Florida staan (2026)
- EU-verordening 1169/2011 over etiketten, artikel 44: onverpakt eten en restaurants
- PIC: het genbewerkte varken en waar het is toegelaten
- PIC: goedkeuring FDA, en positieve besluiten in Brazilië en Colombia (2025)
- PIC: Colombia behandelt het varken als een gewoon varken (2023)
- EU-verordening 1829/2003 over genetisch gemodificeerd voedsel: veiligheidsbeoordeling en etiket
- Redefine Meat: steak geprint uit "spier", "vet" en "bloed", laag voor laag (2020)
- Just Food: Redefine Meat in Israëlische restaurants (2021)
- Tech Brew: geprinte steak in restaurants in Londen, Berlijn en Amsterdam (2021)
- EFSA: geen genbewerkte of gentech-dieren toegelaten in de EU
- Britse voedselautoriteit (FSA): hoe precisiefermentatie werkt
- Britse voedselautoriteit (FSA): precisiefermentatie in gewone taal
- Bloomberg: Starbucks test melk van Perfect Day (2021)
- Green Queen: aanvraag in de EU voor wei-eiwit uit gist, nog niets toegelaten (2026)
- Perfect Day: chocoladereep van Mars (2022)
- Perfect Day: ijs van Unilever (2024)
- Just Food: melkdrank van Nestlé (2022)
- COCO-AI: Europees project voor cacao uit cellen (2026-2030)
- EIT Food: EU betaalt 6,3 miljoen euro mee aan cacao uit cellen
- ConfectioneryNews: het plan B van de grote chocoladebedrijven (2026)
- Green Queen: Mondelēz en Celleste Bio, chocolade met gekweekte cacaoboter
- FoodNavigator: Mars, Mondelēz en Lindt investeren in nieuwe cacao (2025)
- Ferawati e.a. (2021): zo krijgt plantaardig eiwit draadjes in de extruder
- Mosa Meat: vet kweken zonder kalfsserum
- Mainali e.a., Microbial Cell Factories (2025): groeifactoren uit aangepaste microben
- Green Queen: Singapore keurt gekweekte eend goed (april 2026)
- FoodBev: Singapore keurt gekweekt rund goed (augustus 2026)
- Rabobank: Rabo Impactfonds steunt RESPECTfarms
- Health Canada: goedkeuring genbewerkt varken (januari 2026)
- Hof van Justitie EU: alleen melk van een dier mag melk heten (TofuTown, 2017)
- FoodNavigator: cacaovrije chocolade van zonnebloempitten (2026)
- ICCO (internationale cacao-organisatie): marktrapport juni 2024
- Mondelēz International: merken in Europa
- Beyond Meat: veelgestelde vragen
- Beyond Meat: The Beyond Burger
- USDA: gentechgewassen in de VS (2025)
- Albert Heijn: eiwittransitie, doel voor 2030 en cijfers 2024
- EU-uitvoeringsverordening 1337/2013: herkomst van vers vlees
- Europese Commissie COM(2013) 755: herkomst van vlees als ingrediënt
- EU-verordening 1379/2013, artikel 35: informatie op vis
- Raad van de EU: negen landen willen bredere herkomstetiketten (januari 2026)
- NVWA: allergeneninformatie vaak onvoldoende (februari 2024)
- EU-verordening 2021/2117: etiketten van wijn
- Steakholder Foods: plantaardige steak en vis in Amerikaanse winkels (2026)
- WHO: melamine in babyvoeding in China (2008)
- EFSA: herbeoordeling E120 karmijn (2015)
- EU-verordening 1333/2008 over levensmiddelenadditieven
- University of Arkansas: hoe een pitloze watermeloen ontstaat
- MIT: onwaar nieuws verspreidt zich sneller (2018)
- EFSA: zo worden nieuwe voedingsmiddelen beoordeeld
- Bayer: overname van Monsanto afgerond (2018)
- USDA: twee bedrijven leveren meer dan de helft van het zaad in de VS
- JRC (Europese Commissie): genbewerkte planten zijn vaak niet aan te tonen (2023)
- FSANZ: gekweekte eend goedgekeurd in Australië (oktober 2026)
- Albert Heijn: ingrediënten Redefine Meat flank steak
- Loetje: de plantaardige biefstuk 0.0
- Gates Foundation: subsidie voor het fruitlaagje van Apeel
- Circular Online: Apeel-laagje in Europa (2019)
- Duitse wet (LMZDV § 5): fruit met een laagje moet "gewachst" vermelden
- Southern Illinois University: koekjes van plastic afval (foto)
- WUR: RespectFarms wil een fabriek voor 100 ton vlees per jaar
- ICCO: Internationaal Cacaoverdrag 2010 (financiering en adviesraad)
- Europees Parlement: resolutie over herkomst van vlees in bewerkte producten (februari 2015)
- UC Davis: instituut opgericht met Mars (2014)
- Risner e.a. (2025): CO₂ van kweekvlees, met financiering
- Good Food Institute: brief aan UC Davis (2023)
- M Ventures (Merck): investering in Mosa Meat
- Good Food Institute: berekening door CE Delft (2021)
- ProPublica: financiën van het Good Food Institute
- Singapore Food Agency: Singapore Food Story
- Mainali e.a. (2025): groeistoffen voor kweekvlees, betaald door Singapore
- Kose e.a. (2025): ijzer en zink in vleesvervangers, betaald door Unilever
- Unilever: doel 1 miljard euro plantaardig (2020)
- Green Queen: Cargill test cacao uit cellen (2026)
- Barry Callebaut: onderzoek naar cacao uit cellen (2025)
- ScienceDaily: koekjes van plastic, proeven wacht op toestemming (2026)
