Kruiden uit de buurt
Valeriaan: de kracht zit onder de grond
De meeste mensen kennen valeriaan van de naam op een potje slaapthee. Maar ik kwam haar gewoon tegen in de buurt, langs een sloot die uitkomt op de plassen. Daar stond ze, hoog en rank boven het riet uit, met luchtige roomroze bloemschermen die zachtjes meebewogen in de wind.
En juist daar zit een misverstand, want het deel waar het al eeuwen om draait, is niet die mooie bloem. Het zit onder de grond: in de wortel en de wortelstok.
Waar je haar vindt
Valeriaan houdt van vocht. Je vindt haar van oudsher in vochtige struwelen, langs sloten en rivieren, waar haar stevige stengels in de zomer boven de rest van het groen uitkomen. Ik vond haar zelf vlak bij huis, aan het water met verbinding naar de plassen — precies zo’n plekje waar ze zich thuis voelt. Ze bloeit ongeveer van juni tot september.
Er bestaan meerdere soorten valeriaan, maar voor kruidengebruik gaat het vrijwel altijd om de echte valeriaan (Valeriana officinalis). Toen ik haar zo vastpakte, viel me meteen de fijne, verdeelde bladvorm op. Een grappig detail om haar te herkennen: katten worden vaak helemaal dol van de geur van de wortel, een beetje zoals bij kattenkruid.
Een plant met een lange geschiedenis
Valeriaan wordt al duizenden jaren gewaardeerd. Haar naam komt waarschijnlijk van het Latijnse valere, wat zoveel betekent als “gezond zijn”. De oude Grieken kenden haar al; hun artsen beschreven de plant als rustgevend en als hulp bij slapeloosheid. De Romeinen namen die kennis over en zetten valeriaan in bij onrust en slapeloze nachten. In de middeleeuwen stond ze zó hoog aangeschreven dat men haar simpelweg “Alheel” noemde.
Er zijn ook prachtige oude verhalen aan haar verbonden. Eeuwenoude kruidenboeken vertellen dat de geur van de wortel ratten aantrekt, en sommigen denken zelfs dat de legendarische Rattenvanger van Hamelen valeriaanwortel bij zich droeg. Wat ik zo mooi vind, is dat mensen door al die eeuwen heen naar precies hetzelfde stukje plant grepen als wat ik nu thuis gebruik.
Toepassingen
Het mooie aan valeriaanwortel is dat je haar op verschillende manieren kunt gebruiken. Een paar veelgebruikte vormen:
- Thee. De eenvoudigste manier. Giet water dat net van de kook is over 1 tot 2 theelepels gedroogde wortel per kopje, dek af en laat ongeveer 10 minuten trekken. Omdat het om de wortel gaat, mag de thee gerust wat langer trekken of heel zachtjes tegen de kook aan. Veel mensen drinken dit ongeveer een uur voor het slapen. Eén ding vooraf, heel eerlijk: de wortel ruikt en smaakt apart, stevig en aards. Veel mensen mengen ’m daarom met een lekkerder kruid.
- Tinctuur. Wat geconcentreerder dan thee, en lang houdbaar. Vul een schoon glazen potje voor ongeveer de helft met fijngesneden gedroogde wortel, en giet het vol met sterke alcohol (wodka of jenever, minimaal 40%). Sluit af, zet donker weg en schud af en toe. Na zo’n zes weken zeef je het door een fijne doek en bewaar je het in een donker flesje. Een gangbare hoeveelheid is een klein scheutje in wat water, voor het slapen. Houd er rekening mee dat je bij een zelfgemaakte tinctuur nooit precies weet hoe sterk die is; begin daarom laag en voel hoe je lichaam reageert.
- Slaapkussentje. Een zachtere, geurende toepassing. Een katoenen of linnen zakje gevuld met rustgevende kruiden, dat je naast of in je kussensloop legt. Valeriaan combineert daarin mooi met klassiekers als lavendel, hop en kamille.
- Kant-en-klaar. Wil je het makkelijk houden of zeker zijn van de sterkte, dan is valeriaanwortel ook te koop als gedroogde thee, druppels, capsules of een gestandaardiseerde tinctuur. Zelf gebruik ik de gedroogde valeriaanwortel van Pit & Pit — die kun je hier bestellen.
Zelf gebruik ik valeriaan het liefst als thee, op avonden waarop mijn hoofd nog net iets te actief voelt. Wil je de wortel uit de natuur halen, dan wordt traditioneel gewacht tot na de bloei, in het najaar. De plant trekt haar energie dan terug naar de wortel, en juist dat deel wordt geoogst. Eerlijk gezegd vind ik dat zelf een bewerkelijk proces: de juiste plant herkennen, het moment afwachten, en de wortels schoonmaken, drogen en bewaren. Daarom koop ik mijn valeriaanwortel meestal gewoon kant-en-klaar.
Hoe lang en hoe vaak
Net als bij veel rustgevende kruiden lijkt valeriaan meer iets voor de wat langere lijn dan voor één kopje. In onderzoek wordt het effect vaak pas na ongeveer twee weken duidelijker. Het is dus meer een kruid dat je een tijdje meeneemt in je avondroutine, dan iets waarvan je dezelfde avond een groot resultaat verwacht.
Belangrijk om te weten
Bij een rustgevend kruid hoort eerlijke informatie. Gebruik valeriaanwortel niet bij kinderen onder de 12 jaar, en niet als je zwanger bent of borstvoeding geeft. Combineer het niet met alcohol of met andere kalmerende middelen, en overleg met je arts als je antidepressiva of andere medicijnen gebruikt. Ga niet rijden of machines bedienen nadat je het hebt gebruikt, want het kan je alertheid beïnvloeden. Houden je klachten na twee weken aan of worden ze erger, raadpleeg dan een arts of apotheker. Als bijwerking worden soms misselijkheid en buikkrampen genoemd.
De toepassingen die ik hierboven beschrijf zijn gebaseerd op traditioneel gebruik en op wat er over valeriaan beschreven is. Kruiden werken niet bij iedereen hetzelfde en zijn geen vervanging voor medisch advies of behandeling. Gebruik je medicijnen, ben je zwanger, geef je borstvoeding of heb je gezondheidsklachten, overleg dan altijd eerst met een deskundige zorgverlener.
Een laatste weetje om mee af te sluiten: in vroeger tijden werd het jonge blad van valeriaan ook wel als salade gegeten. En je kat zou je weleens heel verdacht naar je theepot kunnen zien kijken.
Bronnen
- M. Grieve, A Modern Herbal (1931)
- N. Culpeper, Complete Herbal (1653)
- P. Dioscorides, De Materia Medica (1e eeuw n.Chr.)
- European Medicines Agency (EMA), Committee on Herbal Medicinal Products — beoordeling valeriaanwortel
- NIH Office of Dietary Supplements — factsheet valeriaan
